Adil Yargılanma Hakkı Kapsamında AİHM ve Anayasa Mahkemesi Kararlarının Karşılaştırılması - 3

Örnek Kararlar

AİHM Örnek Kararları:

Salduz v. Türkiye (2008): Bu davada AİHM, terör örgütü PKK'yı desteklemek amacıyla izinsiz gösteriye katılmakla suçlanan ve gözaltında avukatı olmadan ifade veren başvurucunun adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.1 AİHM, avukata erişim hakkının normalde polisteki ilk sorgudan itibaren tanınması gerektiğini vurgulamıştır.1
Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye (2023): AİHM Büyük Dairesi, başvurucunun sadece ByLock adlı şifreli mesajlaşma uygulamasını kullanması nedeniyle terör örgütü üyeliğinden mahkum edilmesinin adil yargılanma hakkını, kanunsuz ceza olmaz ilkesini ve örgütlenme özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmetmiştir.23 AİHM, ByLock kullanımının tek başına suçun unsurlarını kanıtlamadığını ve başvurucunun aleyhindeki delillere erişiminin engellendiğini belirtmiştir.23
Olcay ve Diğerleri v. Türkiye, Benli ve Diğerleri v. Türkiye ve Tosun ve Diğerleri v. Türkiye (2025): AİHM, bu üç ayrı davada toplam 120 hakim ve savcının adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.27 Kararlar, 2016 darbe girişimi öncesinde ve sonrasında yargıdan ihraç edilen veya zorla başka şehirlere atanan hakim ve savcıların etkili bir hukuki başvuru yoluna sahip olmamalarını konu almaktadır.27 AİHM, bu durumun mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini belirtmiştir.27

Anayasa Mahkemesi Örnek Kararları:

Şahin Alpay (2) Kararı (2018): Anayasa Mahkemesi, gazeteci Şahin Alpay'ın tutukluluğunun hukuki olmaması ve Anayasa Mahkemesi'nin önceki ihlal kararının derece mahkemelerince uygulanmaması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı ile ifade ve basın özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.47 Bu karar, Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmasının önemini vurgulamaktadır.
Erdal Sonduk Kararı (2024): Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, başvurucu hakkında yürütülen tefecilik davasında, mahkumiyet hükmüne esas alınan tanıkların nihai kararı veren heyet tarafından dinlenmemesine rağmen dinlenilmiş gibi değerlendirmeler yapılmasının hakkaniyete uygun yargılanma hakkını ihlal ettiğine karar vermiştir.33 Bu karar, yargılamaya etkin katılım hakkının önemini göstermektedir.
2019/22055 Başvuru Numaralı Karar (2023): Anayasa Mahkemesi, Yargıtay'ın benzer olaylara ilişkin önceki içtihatlarına aykırı olarak, sözleşmesel yükümlülüğün ihlali halinde manevi tazminata hükmedilemeyeceği yönündeki kararının gerekçesiz olması nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.34 Bu karar, hukuki güvenlik ve öngörülebilirlik ilkelerinin önemini vurgulamaktadır.

Bu örnek kararlar, hem AİHM'in hem de Anayasa Mahkemesi'nin adil yargılanma hakkının farklı unsurlarına nasıl yaklaştığını ve hangi tür ihlalleri tespit ettiğini göstermektedir. AİHM'in Salduz kararı avukata erişim hakkının önemini vurgularken, Yalçınkaya kararı ByLock kullanımının tek başına suçluluk karinesi oluşturamayacağını ve delillere erişim hakkının önemini ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin Şahin Alpay kararı, kendi kararlarının uygulanmasının adil yargılanma hakkının bir gereği olduğunu gösterirken, Erdal Sonduk kararı tanıkların dinlenmesi konusundaki usul kurallarının önemini vurgulamaktadır. 2019/22055 sayılı karar ise Yargıtay içtihatlarındaki tutarsızlığın adil yargılanma hakkını ihlal edebileceğine işaret etmektedir.

Sonuç ve Öneriler

AİHM ve Türkiye Anayasa Mahkemesi'nin adil yargılanma hakkına ilişkin içtihatları incelendiğinde, her iki mahkemenin de bu temel hakkın korunmasına büyük önem verdiği görülmektedir. Her iki mahkeme de adil yargılanmanın temel unsurları konusunda genel bir fikir birliğine sahip olup, mahkemeye erişim, makul sürede yargılanma, bağımsız ve tarafsız mahkeme, masumiyet karinesi ve sanık hakları gibi ilkelerin vazgeçilmez olduğunu kabul etmektedir. Anayasa Mahkemesi'nin AİHM içtihatlarını dikkate alarak 36. maddeyi yorumlaması, ulusal standartların Avrupa standartlarıyla uyumlaştırılması yönünde önemli bir adımdır.

Ancak, içtihatlarda bazı farklılıklar da göze çarpmaktadır. AİHM'in daha uzun bir içtihat geçmişi ve daha detaylı bir sözleşme hükmü sayesinde daha kapsamlı bir içtihat geliştirdiği söylenebilir. Özellikle ulusal güvenlik ve terörle mücadele gibi hassas konularda AİHM'in Türkiye'ye karşı daha eleştirel bir yaklaşım sergileyebildiği görülmektedir. Anayasa Mahkemesi'nin ise kendi kararlarının uygulanmaması sorununa özel bir vurgu yapması, Türkiye'ye özgü bir hukuki zorluğa işaret etmektedir.

Türkiye'de adil yargılanma hakkının korunma düzeyinin daha da güçlendirilmesi için aşağıdaki önerilerde bulunulabilir:

Anayasa'nın 36. maddesindeki adil yargılanma hakkı güvenceleri, AİHS'nin 6. maddesindeki detaylı düzenlemelerle daha uyumlu hale getirilebilir. Bu, özellikle sanık hakları konusunda daha spesifik hükümlerin Anayasa'ya dahil edilmesiyle sağlanabilir.
Yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının güçlendirilmesi için yapısal reformlara devam edilmelidir. Hakim ve savcıların atanma, terfi ve disiplin süreçlerinde şeffaflık ve nesnellik ilkeleri daha da ön plana çıkarılmalıdır.
Anayasa Mahkemesi kararlarının devlet organları tarafından zamanında ve etkili bir şekilde uygulanması konusunda daha güçlü mekanizmalar oluşturulmalıdır. Bu, hukukun üstünlüğünün sağlanması ve yargıya olan güvenin artırılması açısından hayati öneme sahiptir.
Yargılama süreçlerindeki gecikmelerin yapısal nedenleri üzerine daha fazla odaklanılmalı ve bu sorunların giderilmesine yönelik somut adımlar atılmalıdır. Bu, hem bireylerin mağduriyetini önleyecek hem de Anayasa Mahkemesi'nin iş yükünü azaltacaktır.
Türk hukuk sisteminde AİHM içtihatlarının daha iyi anlaşılması ve uygulanması için eğitim ve farkındalık çalışmaları artırılmalıdır. Hukuk fakültelerinde, hakim ve savcı eğitimlerinde AİHM içtihatlarına daha fazla yer verilmesi faydalı olacaktır.

Sonuç olarak, Türkiye'de adil yargılanma hakkının korunması konusunda önemli adımlar atılmış olmakla birlikte, AİHM içtihatları ve Anayasa Mahkemesi'nin kendi tespitleri ışığında hala geliştirilebilecek alanlar bulunmaktadır. Uluslararası standartlara uyumun artırılması ve ulusal düzeydeki yapısal sorunların çözülmesi, Türkiye'deki adalet sisteminin daha da güçlenmesine katkı sağlayacaktır.

Alıntılanan çalışmalar