Yazının 1. Bölümü İçin Tıklayın

  1. İçtihatlardaki Benzerlikler

AİHM ve Anayasa Mahkemesi'nin adil yargılanma hakkına ilişkin içtihatlarında, bu temel hakkın vazgeçilmez unsurları konusunda genel bir mutabakat bulunmaktadır. Her iki mahkeme de mahkemeye erişim hakkı, makul sürede yargılanma hakkı, bağımsız ve tarafsız mahkeme hakkı, masumiyet karinesi ve sanık hakları gibi temel bileşenlerin adil bir yargılama için zorunlu olduğunu kabul etmektedir.1

Türk Anayasa Mahkemesi'nin, Anayasa'nın 36. maddesini yorumlarken AİHM'in içtihatlarını açıkça dikkate alması, iki mahkemenin yaklaşımları arasında önemli bir benzerlik oluşturmaktadır.11 Bu durum, ulusal standartların AİHS standartlarıyla uyumlaştırılması yönündeki bilinçli bir çabayı göstermektedir.

Her iki mahkeme de bireysel başvuru mekanizmalarına sahip olup, bireylerin adil yargılanma haklarının ihlal edildiği iddiasıyla doğrudan başvuruda bulunabilmelerini sağlamaktadır (AİHM - AİHS Ek Protokol 11; Anayasa Mahkemesi - Anayasa Madde 148).21 Bu mekanizmalar, hak ihlallerinin etkili bir şekilde giderilmesi için önemli bir araçtır.

Gerekçeli kararların önemi konusunda da her iki mahkeme aynı görüştedir. Kararların hangi hukuki ve fiili nedenlere dayandığını açıkça göstermesi, keyfiliği önlemek ve üst mahkemelerin denetimini kolaylaştırmak açısından her iki mahkeme tarafından da hayati kabul edilmektedir11

Tablo 1

Adil Yargılanma Hakkının Unsurları AİHM Yaklaşımı Anayasa Mahkemesi Yaklaşımı
Mahkemeye Erişim Hakkı Temel bir hak olarak kabul edilir, ancak belirli sınırlamalara tabi olabilir. Mahkeme kararlarının etkili uygulanması da bu hakkın bir parçasıdır. Temel bir hak olarak kabul edilir. Mahkeme kararlarının devlet organlarınca etkili bir şekilde uygulanması özellikle vurgulanır.
Makul Sürede Yargılanma Hakkı Her olayın özel koşullarına göre değerlendirilir. Aşırı gecikmeler ihlal nedeni olabilir. Temel bir hak olarak kabul edilir. Türkiye'deki yargılama sürelerinin uzunluğu "yapısal bir sorun" olarak kabul edilir ve çok sayıda ihlal kararı verilmiştir.
Bağımsız ve Tarafsız Mahkeme Hakkı Hakimlerin atanma şekli, görev sürelerinin güvencesi ve görünüm gibi faktörler dikkate alınarak değerlendirilir. Hakimlerin bağımsızlığı temel unsur olarak kabul edilir. Yargı bağımsızlığına ilişkin endişeler dikkate alınır.
Masumiyet Karinesi Suçluluk kanıtlanana kadar herkes masum sayılır. İspat yükü savcılıktadır. Kamu görevlilerinin suçluluğu ima eden açıklamaları yasaktır. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimse suçlu sayılamaz. Bu ilke tüm kamu kurumları için geçerlidir.
Sanık Hakları Suçlamadan haberdar edilme, savunma için yeterli zaman ve imkan, hukuki yardım alma, tanık dinletme ve sorgulama, tercüman yardımı gibi spesifik haklar sıralanmıştır. Genel olarak adil yargılanma hakkı kapsamında kabul edilir. İlgili kanunlar ve AİHM içtihatları dikkate alınarak yorumlanır.
Silahların Eşitliği İlkesi Yargılama sürecinde tarafların eşit fırsatlara sahip olması gerekliliği vurgulanır. Delillerin sunulması ve incelenmesi aşamasında büyük önem taşır. Yargılama sürecinde tarafların eşit koşullarda yarışması gerekliliği kabul edilir. Taraflardan birini avantajlı hale getiren durumlar ihlal nedeni olabilir.
Yargılamanın Aleniliği Duruşmaların ve kararların kamuya açık olması temel ilkedir. Belirli durumlarda aleniyetin sınırlandırılması mümkündür. Duruşmaların kamuya açık yapılması temel ilkedir. Belirli durumlarda aleniyetin sınırlandırılmasına izin verilir.
Kararların Gerekçeli Olması Kararların hangi hukuki ve fiili nedenlere dayandığını açıkça göstermesi gerekliliği vurgulanır. Keyfiliği önler ve üst mahkemelerin denetimini kolaylaştırır. Kararların dayanaklarının açık ve anlaşılır bir şekilde belirtilmesi zorunludur. Gerekçesiz kararlar ihlal nedeni olabilir.
  1. İçtihatlardaki Farklılıklar

AİHM, daha detaylı bir 6. madde metnine ve daha uzun bir içtihat geçmişine sahip olması nedeniyle, adil yargılanma hakkı konusunda Anayasa Mahkemesi'ne kıyasla daha kapsamlı ve ayrıntılı bir içtihat geliştirmiştir.3 Bu durum, AİHM'in potansiyel ihlalleri değerlendirirken daha spesifik bir analiz yapmasına olanak tanır.

AİHM'in "medeni hak ve yükümlülükler" ile "cezai alanda kendisine yöneltilen suçlama" gibi kilit kavramlara getirdiği "özerk" yorum, 6. madde güvencelerinin Anayasa Mahkemesi'nin salt ulusal hukuka dayalı yorumuna göre daha geniş bir uygulama alanı bulmasına yol açabilir.1

Özellikle ulusal güvenlik ve terörle mücadele tedbirleri bağlamında birey hakları konusunda, AİHM'in bazı durumlarda Anayasa Mahkemesi'ne göre Türkiye'ye karşı daha eleştirel bir tutum sergilediği görülmektedir. ByLock uygulaması kullanımına ilişkin davalarda bu durum belirginleşmektedir.23

Anayasa Mahkemesi, kendi kararlarının devlet organları tarafından uygulanmaması sorununa özel bir vurgu yapmaktadır.32 Mahkeme, bu durumu mahkemeye erişim hakkının ihlali olarak değerlendirmektedir. Bu konu, AİHM'in Türkiye'ye karşı doğrudan içtihatlarında aynı derecede belirgin olmamakla birlikte, AİHM kendi kararlarının uygulanmasını yakından takip etmektedir.

AİHM'in uluslarüstü bir mahkeme olarak rolü, üye devletlerdeki sistemik sorunlara daha geniş bir perspektifle yaklaşmasına ve adil yargılanma standartları konusunda daha genel ilkeler ortaya koymasına olanak tanır. Anayasa Mahkemesi'nin odak noktası ise öncelikle Türkiye içindeki bireysel başvuruların somut hukuki ve olgusal bağlamıdır.

Tablo 2

Farklılık Alanı AİHM Yaklaşımı Anayasa Mahkemesi Yaklaşımı
İçtihat Kapsamı ve Detayı Daha uzun bir içtihat geçmişi ve daha detaylı 6. madde metni nedeniyle daha kapsamlı ve ayrıntılı bir içtihat geliştirmiştir. AİHM içtihatlarından etkilenmekle birlikte, daha yeni bir bireysel başvuru mekanizması ve daha genel bir anayasal hüküm nedeniyle içtihat kapsamı daha sınırlıdır.
Kavramların Yorumu "Medeni hak ve yükümlülükler" ve "cezai alanda kendisine yöneltilen suçlama" gibi kilit kavramlara özerk bir yorum getirir. Kavramları yorumlarken ulusal hukuk ve AİHM içtihatlarını dikkate alır.
Ulusal Güvenlik ve Terörle Mücadele Bağlamı Bazı durumlarda Türkiye'ye karşı daha eleştirel bir tutum sergileyebilir (örneğin, ByLock davaları). Bu konularda daha ihtiyatlı bir yaklaşım sergileyebilir.
Kararların Uygulanması Sorunu Kararların uygulanmasını takip eder, ancak bu konuya Anayasa Mahkemesi kadar özel bir vurgu yapmaz. Kendi kararlarının devlet organları tarafından uygulanmaması sorununa özel bir vurgu yapar ve bunu mahkemeye erişim hakkının ihlali olarak değerlendirir.
Rol ve Perspektif Uluslarüstü bir mahkeme olarak üye devletlerdeki sistemik sorunlara daha geniş bir perspektifle yaklaşır. Öncelikli odak noktası Türkiye içindeki bireysel başvuruların somut bağlamıdır.

Yazının 3. Bölümü İçin Tıklayın